|
Yazar Mustafa KOÇAK
|
|
07 04 2008 |
|
|
|
|
Zeytinyağı ile yağlanarak çayırda yapılan bir tür serbest güreştir. Orta Asya kökenli kara kucak güreşine çok benzer. Yağlı güreşin Türkler tarafından hemen benimsenmesinde bu benzerliğin de büyük etkisi olmuştur.
En parlak dönemleri 19. yy. sonlarıyla 20. yy. başlarında yaşanan yağlı güreşte pek çok ünlü pehlivan yetişmiştir. 27 yıl aralıksız başpehlivan olan Kel Aliço, Koca Yusuf, Kurtdereli Mehmet gibi uluslar arası alanda ünlenen yağlı güreşçilerimiz, hep bu parlak dönemde yaşamışlardır. 1993 yılında çıkarılan bir yönetmelikle yağlı güreş organizasyonlarının Güreş Federasyonu denetiminde yapılmasına karar verilmiştir. Bu yönetmelikle güreşlerde pehlivanlara verilecek toplam ödül miktarının yüzde 10'unun Türk Güreş Vakfı'na verilmesi öngörülmektedir. Ancak bu miktar (% 10) pehlivanın ödülünden kesilmez.
Yağlı güreş için Anadolu’da ve Trakya’da düzenlenen organizasyonlar şu şekilde sınıflanır:
1. Tarihî Kırkpınar Güreşleri (Edirne Sarayiçi'nde her yıl yapılan güreşlerdir).
2. Geleneksel Organizasyonlar (En az 10 yıl aralıksız düzenlenen güreşlerdir).
3. Birinci Sınıf Organizasyonlar (En az 3 yıl aralıksız düzenlenen güreşlerdir).
4. Mahallî Organizasyonlar (Yılı içerisinde yapılan güreşlerdir.)
Ülkemizde hâlâ birçok kent ve kasabada, geleneksel yağlı güreş turnuvaları düzenlenmektedir. Bunların en ünlüleri şunlardır:
Adapazarı: Akbalık Güreşleri ve Hendek Güreşleri,
Afyon: Şuhut "Karadilli" Güreşleri,
Ankara: Çamlıbel Güreşleri,
Antalya: Elmalı Güreşleri,
Bolu: Düzce Güreşleri,
Bursa: Koca Rüstem Güreşleri,
Çanakkale: Biga, Çan, Gelibolu "Çardak" ve Lâpseki Güreşleri,
Edirne: Sarayiçi "Kırkpınar", Uzunköprü, Keşan, İpsala Güreşleri,
İstanbul: Soğanlık "Koca Yusuf" Güreşleri, Rami "Çolak Molla" Güreşleri, Sazlıbosna, Bayrampaşa, Merdivenköy Güreşleri,
Kırklareli: Büyük Mandıra, Babaeski, Pehlivanköy Güreşleri,
Kocaeli: Karamürsel "Fevziye" ve Durhasan Güreşleri,
Manisa: Akhisar Güreşleri,
Samsun: Kavak Güreşleri,
Tekirdağ: Malkara ve Çorlu Güreşleri.
Yağlı güreş karşılaşmalarının düzenlendiği meydanın zemini çayır (çim) olmalıdır ve ölçüleri seyirci için ayrılan yerler dışında en az 30x30 m’dir. Etrafı ip veya dikensiz telle çevrilidir. Güreş meydanında sağlık ekibi, ambülâns bulundurulur ve güvenliği sağlanmış, etrafı kapalı pehlivan soyunma odaları olmalıdır.
Yağlı güreşlerde, pehlivanlar "kısbet" adı verilen, dana, malak ya da keçi derisinden yapılan bir tür pantolon giyerler. Kısbet vücudun göbek ile dizler arasında kalan kısmını örtecek biçimde yapılmıştır. Kısbet üst bölüm ve paçalar olmak üzere iki kısımdan oluşur. Beli saran kısmına kasnak ya da paşkavaz, baldın saran kısmına da "şiraze" denir. Bir de üst kısmı deriden, paçaları ise branda bezinden yapılan "pırpıt" adı verilen bir kısbet türü daha vardır. Desteye kadar olan boylarda "pırpıt" kullanılabilirken, küçük orta boydan itibaren "kısbet" giyilmesi zorunludur. Yağlı güreşlerin adından da belli olacağı gibi en önemli unsurlarından biri yağlanmadır. Güreş tutacak pehlivanlar, atanın uygun bir köşesine konmuş olan yağ ve su doldurulmuş kazanların yanına gelerek, kendilerini ve birbirlerini yağlarlar. Güreş başladıktan sonra ise, yağ gereksinimi alandaki yağcıların ibriklerinden sağlanır.
Yağlı güreşlerde kendine özgü dualarla güreşi başlatan, pehlivanları boylarına göre manilerle tanıtan cazgır, yağlı güreşlerin vazgeçilmez parçasıdır.
Ayrıca cazgır yağlı güreş meydanında eşleşmeden sonra pehlivanlara ve seyircilere kule başhakeminin direktiflerine uyarak gerekli uyarıları yapar. Yörenin geleneğine uygun folklor kıyafeti giyen cazgır, davranış ve sözleri ile pehlivanlar için moral kaynağı olmaya çalışır.
Güç ve dengeye dayanan yağlı güreşler, genel olarak 8 ana sınıfa (boya) ayrılırlar. Boylar ve bu boyların tespitinde kullanılan esaslar şöyledir:
1. Deste küçük boy; yaşları 15-18 arası, güreş mazisi 2 yıla kadar ve azamî 75 kg olan güreşçiler. Bu boydaki güreşçiler; tozkoparan ve deste küçük olmak üzere iki dala ayrılırlar.
2. Deste orta boy; yaşları 15-18 arası, deste küçük boyda 1 yıl önce birinci gelen ve azamî 75 kg olan güreşçiler.
3. Deste büyük boy; 18 yaşını dolduran, deste orta boyda 1 yıl önce birinci gelen ve azamî 80 kg olan güreşçiler.
4. Küçük orta boy; deste büyük boyda 1 yıl önce birinci gelen ve azamî 85 kg olan güreşçiler.
5. Orta boy; küçük boyda 1 yıl önce birinci gelen ve 90 kg'ı aşmayan güreşçiler.
6. Büyük orta boy; orta boyda 1 yıl önce birinci ve ikinci gelen güreşçiler.
7. Başaltı boyu; büyük orta boyda 1 yıl önce birinci ve ikinci gelen güreşçiler.
8. Baş boyu; 1 yıl önce başaltı boyunda birinci ve ikinci gelenler, ayrıca 90 kg ve daha yukarı kg'larda serbest veya grekoromen stilde Avrupa, dünya ve olimpiyat şampiyonu olanlarla, önceki yıllarda geleneksel organizasyonlar baş boyunda birinci gelen güreşçiler.
Boy tespitleri, 1 yıl önceki sonuçlara ve yörelere göre yapılır.
Güreşecek olan pehlivanların eşleştirilmelerinde kura çekme yöntemi uygulanır. Kurada çekilen numaralar karşılaşmaların sonuna kadar geçerlidir. Küçük numara çeken güreşçi sonraki büyük numarayı çeken güreşçiyle eşleşir. Kura çekimi sırasında tek kalan güreşçi tur atlar, sonraki turda ise en küçük numara ile güreşir.
Güreşler, eşleme tamamlandıktan sonra ilk boy güreşçilerin güreşi ile başlar. Cazgırın davetine uymayan ve meydana gelmeyen güreşçi güreş dışı olur. Güreş meydanına çıkan güreşçinin kısbetini giymiş ve paçalarını bağlamış olması gerekir.
Güreşçiler yağlandıktan sonra tek sıralı safta saha kenarına yakın olarak dizilirler, rakipleri ile elele tutuşurlar, güreş duasını dinler ve peşreve başlarlar. Uyumlu bir biçimde yapılan kol ve bacak hareketlerinden oluşan peşrev, aslında bir ısınma ve kültürfizik hareketidir. Adabına ve geleneksel kurallara uyularak yapıldığında 5 dakika sürer. En iyi peşrev yapan güreşçiye ödül verilir.
Yağlı güreşte büyük orta boya kadar sıkletteki güreşçilerin müsabaka süreleri yarım saattir. Büyük orta, başaltı ve baş boyu müsabakalarında süre bir saattir. Bu sürelerin sonuna dek yenişme olmazsa müsabaka hakemi 10 dakika puan güreşi yaptırır. Puan güreşinde güreşçilerden biri mavi paça bağı diğeri kırmızı paça bağı bağlar. Daha fazla puan alan güreşçi veya rakibine 3. ihtarı aldırtan güreşçi galip ilân edilir.
Yağlı güreşlerde uygulanan pek çok oyun vardır. Bunları isim olarak belirtirsek; elense, tırpan, boyunduruk, künde, kazık (ayakta iç kazık, paça, ayakta dış kazık), kemanede sarma, kemanede dış kazık, çapraz, dalma, köstek, sarma, sarmayı sökmek, sarmadan kalkmak, sarmadan çevirmek, kalır yuları, tilki kuyruğu, sapan sürmek ve kepçedir.
Yağlı güreşlerde rakibinin omuzlarının yere değmesi, tuş hâli değildir.
Açık düşme, yenik düşme aşağıdaki durumlarda olur:
a. Oturmuş vaziyette ayaklar açık ve iki elle geriye payanda yapmak,
b. Oturmuş vaziyette önce bir elle payanda yapıp kendi ekseninde dönerek ikinci eliyle diğer yönden payanda yapmak,
c. İki dirseğin yere değmesi,
d) Yerde ya da ayakta güreşirken, rakibin oyunu ile sırtın yere değmesi,
e. Rakibini kaldırarak el ve ayağını yerden keserek 3 adım yürümek veya kendi mihverinde bir daire çizmek,
f. Kısbet yırtılması, paça bağlarının kopması, çözülmesi durumlarında yenik olunmaz. Bu durumlarda meydan hakemi güreşi durdurur ve pehlivanın kısbet değiştirmesine izin verir. Bu süre 10 dakikayı geçmez,
g. Güreş esnasında oyun uygulanırken kısbetin çıkması ve edep yerlerinin görünmesi durumunda yenik sayılır,
h. Ayağını rakibinin önüne atmak suretiyle gerdanlama yapmak.
Yağlı güreşlerde yasaklanmış oyunlar ve hareketler şunlardır:
a. Rakibine çift sarma vurmak (kurt kapanı almak) ve hakemin uyarısına rağmen ısrarla devam etmek,
b. Oturak kündesinde bel kemiği üzerine dirsek ile devamlı tazyik,
c. El ve ayak bileklerini bükmek,
d. Baldır patlatan oyununu uygulamak,
e. Kemane çekmek oyununu uygulamak,
f. Havaya kaldırarak yenik düşürdüğü rakibini yavaşça yere bırakmayıp, kasten kafası üzerine yere vurmak,
g. Rakibinin gözüne, kulağına, burnuna ve ağzına kasten parmak sokmak,
h. Rakibine kafa vurmak, açık elense çekmek, tokat ve yumruk vurmak, tekme atmak,
i. Rakibi paçayı bıraktığı hâlde boyunduruğu devam ettirmek.
Yasak oyunları uygulayan ve yasak hareketleri yapan güreşçi birincisinde ikaz edilir. Aynı hareketleri yapmayı sürsürdüğünde cezalandırma yoluna gidilir.
Yağlı güreşte hakemler ikiye ayrılır; meydan ve kule hakemleri. Meydan hakemliği süresi en az 3 yıl olup yaş sınırı 6O'tır. 3 yıl başarılı olan meydan hakemi Yağlı Güreş Merkez Hakem Komitesi'nin kararı doğrultusunda kule hakemi olur. Her yağlı güreş organizasyonunda aynı anda üç çift pehlivanı izleyecek sayıda meydan hakemi görevlendirilir. Meydan hakemleri arasından kule hakem heyeti tarafından yapılan seçimle bir meydan baş hakemi görevlendirilir. Kule hakem heyeti en az üç kişiden oluşur. Aralarından seçtikleri bir kişi hakem heyeti başkanlığı yapar. Ayrıca Tarihi Kırkpınar'da altın kemer alanlara, direkt kule hakemliği lisansı verilir. Kule hakemlerinin görevleri; meydan hakemlerinin bir üst kurulu olarak uygulamaları takip etmek, gözetim ve denetim altında bulundurmak, boy ayrımı ve tespitini yapacak hakemleri görevlendirmek, yeniklik itiraz ve anlaşmazlıklarını çözümlemek ve karara bağlamaktır. Ayrıca yağlı güreş müsabakalarında kronometre ve müsabaka kayıt görevlileri de bulunur.
